Өзендер мен рельефтің қалыптасуы

Өзендер мен рельефтің қалыптасуы

Өзендердің суы сыртқы күш ретінде жер рельефінің қалыптасуында ерекше рөл атқарады: құртады, тасиды және үйеді.

География

Этикеткалар

river, terrain shaping, Watercourses, river bed, river mouth, upper course, middle course, lower course, river delta, estuary, erosion, alluvion, backwater, bend, bar, island, valley, topography, water, hydrography, water cycle, nature, nature study, physical geography, geomorphology, geography

Байланысты экстралар

Көріністер

Өзендер

Өзендердің суы сыртқы күш ретінде жер рельефінің қалыптасуында ерекше рөл атқарады: құртады, тасиды және үйеді. Рельеф жасайтын қызметіне байланысты өзендердің үш бөлігін ажыратымыз: ойық, тасқын шөгіндісі және айырық. Өзен бастауынан бастап сағасына дейінгі бұл бөліктер бірнеше рет ауысып отырады.

Ойық бөлік

Әрбір су ағысы белгілі бір қуатқа ие, олардың бір бөлігі шөгінділерді тасуға кетеді. Қалған қуатпен өз арнасын құртады. Үлкен көлбеулі аумақтарда өзеннің қуаты шөгінділерді тасуға кететін қуаттан көп болады. Қатты аққан өзен шөгінділерді көмегімен армасын тереңдетеді, V- пішінді жазықты қалыптастырады.

Ұғымдардын түсініктемесі:

Аңғар: Өзен қатты тау жыныстарына тірелгенде, ол жерде тік, терең және тар жазық пайда болады.

Каньон: Аңғардың құрғақ климатта қалыптасатын түрі.

Сарқырама: Өзен арнасында қатты кертпешінде болады. Өзен қатты жер қыртысының үстіндегі және астындағы жұмысақ жыныстарды тезірек қопарады, сөйтіп су қатты қыртыстың астынан шығады.

Ирелең ағынсу

Көлбеуі шамалы аумақта өзеннің қуаты бірдей бөлінеді, яғни шөгінділердің тасымалы мен жиналуы біркелкі болады. Өзеннің құлдырауы азаяды, қапталдық эрозияның салдарынан, ол бұрала ағып, ағызылған заттарды тасымалдап, шөгінділерді жинайды.

Арнаның бір жағында қайраң пайда болады, ал екінші жағында арна тереңдеп, кеңіп, ирелең пайда болады. Ирелеңнің сыртқы жағасында су жылдамдығы өте үлкен болады, ал ішкі жағасында қатпар пайда болады: ирелең өсе береді, ақыры қабысып, өлі арнаға арналады.

Терминнің түсініктмесі:

Тұңғиық: Өзеннің ең қатты ағатын жерлерін байланыстыратын шартты сызық. Өзеннің ирелең тұсында жағаға жабыса, ал түзу бөлігінде ағынның ортасымен өтеді.

Айырықтар

Кіші көлбеулі аумақтарда өзеннің қуаты азаяды, сондықтан шөгінділер көп жиналады, алайда шөгінді тасымалы толығымен тоқтамайды. Үйілген шөгінділерден тұратын өзен аралдарды, қайраңдарды қалыптастырады, өзен арнасы екі салаға бөлініп, көп салалы өзенге айналады. Үздіксіз шөгінді қордалануы және арнаның ауысуының салдарынан ирелеңді жазықтар және шөгінділер конусы пайда болады.

Өзен сағалары

Дельта
Үлкен өзендердің көпшілігі теңізге құяды. Өзендердің дельтасы өте көп шөгінді жиналған, су қатты көтерілмейтін өзен сағасында пайда болады. Өзен қалған шөгінділерді ағызып, бірнеше салаларға бөлінеді. Теңізден алынған жерлерде салалардың арасында аралдардың саны өседі.

Эстуарий
Өзендер ағызып әкелген аз ғана шөгінділер немесе қатты теңіз суының көтерілуінен теңізге құйылатын өзен сағасын эстуарий деп атаймыз. Дүркін-дүркін судың көтерілуінен эстуарий кеңейіп, тереңдейді.

Өзен алаңдары
Өзендердің салалары белгілі бір жерде және уақытта техтоникалық және климаттық әсерлерден өзгереді. Сондықтан белгілі бір жерде бірнеше рет салалық өзгеріс болып, өзен алаңын жасайды. Өзен алаңдарын су тасқыны алмайды. Әдетте сол жерлерде жолдар мен елді мекендер салынады.

Анимация

Наррация

Өзендердің суы сыртқы күш ретінде жер рельефінің қалыптасуында ерекше рөл атқарады: құртады, тасиды және үйеді. Рельеф жасайтын қызметіне байланысты өзендердің үш бөлігін ажыратымыз: ойық, тасқын шөгіндісі және айырық. Өзен бастауынан бастап сағасына дейінгі бұл бөліктер бірнеше рет ауысып отырады.

Әрбір су ағысы белгілі бір қуатқа ие, олардың бір бөлігі шөгінділерді тасуға кетеді. Қалған қуатпен өз арнасын құртады. Үлкен көлбеулі аумақтарда өзеннің қуаты шөгінділерді тасуға кететін қуаттан көп болады. Қатты аққан өзен шөгінділерді көмегімен арнасын тереңдетеді, V- пішінді жазықты қалыптастырады.

Көлбеуі шамалы аумақта өзеннің қуаты бірдей бөлінеді, яғни шөгінділердің тасымалы мен жиналуы біркелкі болады. Өзеннің құлдырауы азаяды, қапталдық эрозияның салдарынан, ол бұрала ағып, ағызылған заттарды тасымалдап, шөгінділерді жинайды. Арнаның бір жағында қайраң пайда болады, ал екінші жағында арна тереңдеп, кеңіп, ирелең пайда болады. Ирелеңнің сыртқы жағасында су жылдамдығы өте үлкен болады, ал ішкі жағасында қатпар пайда болады: ирелең өсе береді, ақыры қабысып, өлі арнаға арналады.

Кіші көлбеулі аумақтарда өзеннің қуаты азаяды, сондықтан шөгінділер көп жиналады, алайда шөгінді тасымалы толығымен тоқтамайды. Үйілген шөгінділерден тұратын өзен аралдарды, қайраңдарды қалыптастырады, өзен арнасы екі салаға бөлініп, көп салалы өзенге айналады. Үздіксіз шөгінді қордалануы және арнаның ауысуының салдарынан ирелеңді жазықтар және шөгінділер конусы пайда болады.

Үлкен өзендердің көпшілігі теңізге құяды. Өзендердің дельтасы өте көп шөгінді жиналған, су қатты көтерілмейтін өзен сағасында пайда болады. Өзен қалған шөгінділерді ағызып, бірнеше салаларға бөлінеді. Теңізден алынған жерлерде салалардың арасында аралдардың саны өседі.

Өзендер ағызып әкелген аз ғана шөгінділер немесе қатты теңіз суының көтерілуінен теңізге құйылатын өзен сағасын эстуарий деп атаймыз. Дүркін-дүркін судың көтерілуінен эстуарий кеңейіп, тереңдейді.

Байланысты экстралар

Табиғаттағы су айналымы (орта деңгей)

Ғаламшарымыздың су қоры булану, қоюлану, еру және қату барысында ұдайы айналымға түседі.

Табиғаттағы су айналымы (негізгі деңгей)

Ғаламшарымыздың су қоры булану, қоюлану, еру және қату барысында ұдайы айналымға түседі.

Табиғат-географиялық ұғымдар

Анимацияда аймақтың жер рельефі мен жер беті суларына қатысты терминдер қамтылған.

Су электр станциясы(Гувер бөгеті, АҚШ)

АҚШ-тың Колорадо өзенінде орнатылған алып бөгет Америка Президентінің атымен аталған.

Желдің шөл рельефін қалыптастыруы

Жел сыртқы күш ретінде шөлдердің құрылуы мен бұзылуында да рөл атқарады.

Өзен шлюзінің жұмыс істеуі

Шлюздің көмегімен өзендегі кемелер су деңгейіне байланысты қозғалады.

Көлдердің пайда болуы

Жер бетінің терең жерлеріндегі тоқтау сулар Жердің ішкі және сыртқы күштерінің әсерінен...

Теңіз суының жер рельефін қалыптастыруы

Теңіз суы сыртқы күш ретінде жағалаудың қалыптасуында маңызды рөл атқарады.

Aeolian landforms on coasts and steppes

Wind, as an external force, plays an important role in shaping coastal areas and steppes.

Flood defence system

The protective embankment, or, in case of minor floods, the summer dyke ensures the...

Glacier (intermediate)

A glacier is a large body of ice that forms from snow, and is in constant, slow motion.

The Zuiderzee Works and the Delta Works (Netherlands)

Remarkable civil engineering works to continue the Netherland's centuries-long fight...

Topography of the Earth

The animation presents the largest mountains, plains, rivers, lakes and deserts of the Earth.

Water pollution

The main sources of water pollution are industry, agriculture and urban areas.

Waterfalls

Waterfalls form where a river flows over a steep precipice in its course.

Added to your cart.